Dronene er her – tekst av Øyvind Vågnes

Til utstillingen Dronene kommer! inviterte vi forfatter Øyvind Vågnes til å skrive en tekst rundt temaet. Vågnes er blant annet forfatter av boka Sone Z, som handler om dronepiloten DeGarve. Romanen skildrer et samfunn med overvåking og grensekontroll, der menneskeverdet settes på prøve.

Teksten til Vågnes er også publisert i en pamflett utgitt i anledning utstillingen. Den kan fås gratis i utstillingen, eller lastes ned her: Dronene kommer

Anders Eiebakke, Monument over falne skipsverftsarbeider. Videostill.
Anders Eiebakke, Monument over falne skipsverftsarbeider. Videostill.

Dronene er her

Drone.

Mange som høyrer ordet vil tenkje på leiketøyet, som kan minne om ei oppgradert utgåve av det fjernstyrte modellflyet, og som visstnok har vore å finne under mangt eit juletre dei siste åra.
Andre vil tenkje på dei væpna mannskapslause flya som vert brukte i krigføring, der pilotane kan vere plassert tusenvis av kilometer frå sine mål.

Og kanskje vil andre igjen tenkje på dei små flya som vert brukte til å kartlegge, sondere, utrede, og overvake eit landskap – på eit kamera som har fått venger, og kan dele det det ser med den som styrer det, om det så er for å lage ein reportasje, å undersøke omfanget av ein miljøkatastrofe, eller å kontrollere ferdselen i eit grenseområde.

Vi veit kva ein drone er. Men samtidig veit vi det ikkje.
Dette er påstanden som opnar Adam Rothsteins vesle bok Drone.
Rothsteins poeng er at dei faktiske dronene allereie er så fletta inn i våre fantasiar og førestellingar om dei, at det er vanskeleg å skilje dei ut som noko einsarta. Dei kan forme det vi ser utan at vi tenkjer mykje over det: Vi vert konfronterte med droneblikket i boligannonsen, i tv-reportasjen om ein oljelekkasje, på dei glade amatørane sine hobbysider som florerer på internettet. For kvar og ein av oss er dronen summen av dei erfaringane vi har gjort oss med denne teknologien, enten direkte eller indirekte, og dei forteljingane vi høyrer om flya, som sirkulerer med stadig aukande frekvens i så å seie alle tenkjelege kulturelle sektorar – i mediene, på nettet, i populærkulturen, i kunsten. Rothstein har nok rett når han hevdar at desse mangfaldige historiene kan fortelje oss like mykje om oss menneske, og om vår eigen interaksjon med teknologien, som om sjølve dronene.

Ta forteljinga om israelske Abraham Karem. Fleire portrettintervju skildrar korleis han som liten gutunge demonterte ein stor rør-radio på stovegolvet for å finne mannen som snakka inne i apparatet. Til Air & Space Magazine fortel Karem, som fyller 80 år neste år, at han er ein «toy man» – at det som har motivert han sidan han var barn, er leiken. Då han var 8 år forstod han ifølgje han sjølv at han skulle verte ingeniør. Då han var 14 tok han til å bygge sitt første modellfly. Han fann inspirasjon i ein lærar som hadde vore bombeflygar under andre verdskrig, og gjorde etter kvart karriere i det israelske luftforsvaret. Under Yom Kippur- krigen i 1973 bygde han og det vesle teamet hans sin første drone og fekk maskinen på vengene i løpet av ein månad. I 1977 flytta han til USA. Karem vart mannen bak Albatross- dronen, som vart følgt av Amber-dronen, som igjen vart følgt av Predator-dronen: The Economist kallar han «the dronefather», ein Pentagon-tilsett kalla han ein gong «dronenes Moses».

Abe Karem er som ein romanfigur, eit individ med ei livsforteljing som har kryssande linjer inn i dei store historiske forteljingane om nasjonar og imperier, om makt og dominans. Den amerikanske forfattaren Don DeLillo – som fyller 80 i år, og er av same generasjon som Karem – skreiv i 1997 eit essay om korleis fiksjonen kan ha ei slags korrektiv kraft, og jamne

ut dei framstillingane som elles får råde. I ein tenkt DeLillo-roman ville vi ha møtt ein imaginær Karem, ein med fantasi, skaparkraft, og, endå viktigare, ei vilje til å drive fram ein teknologi som får ei rekkjevidde og konsekvensar bortanfor det han sjølv kan førestelle seg, der han med sin stab utrøytteleg arbeider med å konstruere sine mannskapslause fly i ein gigantisk garasje i Los Angeles. Fleire vil kjenne til J. Robert Oppenheimer, fysikaren som gjekk frå ein banebrytande forskingskarriere til å verte nøkkelpersonen bak Hiroshima, mannen som seinare har vorte kalla «atombombens far». Karem er dronenes Oppenheimer.

Adam Rothstein peikar også i boka si på kor viktig fiksjonen og kunsten er for vår forståing av, og dermed omgang med, teknologi: Det han kallar dei spekulative forteljingane er sosiale og ekspressive, og fortel oss ein heil del om kva vi håpar, fryktar og trur at dronene er, og kan verte, i nær og fjern framtid. Slike forteljingar går i dialog med, men skiljer seg frå, både historiske og samtidige forteljingar som gjer krav på ein eller annan form for forteljeautoritet: teknologihistorier, politiske og historiske framstillingar, journalistiske og dokumentariske forteljeformer. I staden for å invitere oss til å ta innover oss ei ferdig saksframstilling, tvingar kunstens spekulative forteljingar oss til å tenkje gjennom dei forholda som ligg bak denne framstillinga. Ambisjonen er ikkje berre å vise ein situasjon, men å peike mot nokre av dei større, og ikkje alltid så openberre, implikasjonane denne situasjonen fører med seg.

Ein slik implikasjon er at dronene endrar på måten vi ser andre menneske på. Dette har både ein konkret, fysisk dimensjon, og ein meir abstrakt, mellommenneskeleg dimensjon. Droneblikket representerer noko nytt, ikkje minst i overvaking og i krigføring, der pilotane har utmattande skift der dei til dømes kan følgje eit enkeltindivid over lengre tid, sjølvsagt utan at vedkomande har noko aning om det. Ein får innsyn i dei trivielle detaljane som fyller eit menneskes kvardag, og kjem på eit vis tett på, trass i at ein befinn seg på stor avstand, med såre auge, langt ute i eit skift. I ei fersk bok kallar Hugh Gusterson dette for «remote intimacy», altså ein form for «avstandsnærleik», eit omgrep som samtidig gir assosiasjonar til fjernstyrt teknologi. Meir enn noko anna konstituerer kanskje dette motsetjingsfulle blikket overvakarens arbeid, slik det til dømes er skildra i den tyske spelefilmen De andres liv (2006), der ein Stasi-kaptein etter kvart gjer seg involvert i liva til menneska han skal passe på.

Filmen svirra i bakhovudet mitt då eg arbeidde med min eigen framtidsroman Sone Z (Tiden, 2014), som handlar om DeGarve, ein dronepilot som er med på å overvake og vakte grensene til eit storbysamfunn med militær makt. Ein framtidsroman er per definisjon spekulativ, for berre slik kan forteljinga kome bak situasjonen og inn i implikasjonane. Eit viktig tema i Sone Z er måten droneteknologien endrar mennesket DeGarve, som tidlegare har arbeidd som ordinær pilot, på. I eit tidleg parti reflekterer han over dei fysiske krava for dronepilotane som er under utdanning:

Det hadde teke tid å finne ut av kva for kvalitetar ein eigentleg burde ha, for best å kunne styre dei ubemanna flya. Tokta hadde berre vorte lengre. Det dreidde seg om å vere uthaldande. Musklar og lungekapasitet hadde lite å seie. Det var auget det stod på. Hendene på spakane. Dei kom opp med nye målingar, nye testar. Av bindehinna under augeloka, av tårekjertelen. Av kammervatnet. Av evna til å oppfatte elektromagnetiske bølgjer over tid. Du fekk ikkje ein slik jobb med tørre auge, med svak reaksjonsevne. Geleklumpen i augehola

var deira fremste reiskap, eit finstilt sanseorgan med sitt spel av fotokjemiske reaksjonar. Men det var éin ting dei ikkje kunne måle, og det var evna dei hadde til å takle det. Takle å leve med det dei såg, frå flya dei styrte. (Sone Z, s. 20-21).

Natt etter natt kjem DeGarve over ein gammal mann som er ute og luftar hunden sin, dei følgjer same rute, til akkurat same tid, kvar gong han kjem over dei:

Alle desse menneska. Som gjekk rundt der nede, vart fanga av byens kamera. Einsemda deira vart dokumentert i eit uhandterleg, uendeleg arkiv som berre gjorde dei meir usynlege. Alt forsvann i massen av data som vart generert. Ingen kom nokon gong til å sjå på det. Opptaka av mannen og hunden var uviktige. Akkurat som livet dei delte. Berre DeGarve sat der og tok del i deira einsemd. (Sone Z, s. 43-44).

«Du har ingen andre», ender DeGarve opp med å tenkje om den gamle mannen, som han til same tid kjenner både avstand og nærleik til: «Ingen andre ser deg. Det er berre meg».

Om litteraturen er ein sentral arena der slike spekulative forteljingar kan finne form og utfalde seg, så er også i høgste grad gallerirommet det: Der får vi høyre stemmer og lydar vi elles ikkje ville ha høyrt, der får vi sjå andre bilete enn dei vi vanlegvis vert servert. Kanskje er det difor vi har sett fleire markante kunstverk som går inn i det store ordskiftet om dronenes framvekst, frå kunstnarar som Trevor Paglen, James Bridle, George Barber, og Omer Fast – og i verka som Ruben Pater og Anders Eiebakke viser fram i utstillinga Dronene kommer! For kunstens møte med dronene er sjølvstendig, fritt, og kritisk – og dermed nødvendig, og sårt tiltrengt, i eit opplyst demokrati.

 

Kjelder:
Hugh Gusterson, Drone: Remote Control Warfare. Cambridge, Mass.: The MIT Press, 2016. Adam Rothstein, Drone. New York og London: Bloomsbury, 2015.
Don DeLillo, «The Power of History,» The New York Times Book Review, 7. desember 1997.

Øyvind Vågnes er forfattar og forskar.